Πέμπτη, 18 Αυγούστου 2016

Λαογραφία. // Προλήψεις παλαιών Γερμανιωτών.

Παραδοσιακό γερμανιώτικο κέντημα δεκαετίας 1920.
Εργόχειρο της αείμνηστης Θωμαής Α. Κυρατζή (+1979)
1.     Τη νύχτα δεν κάμ’ (= κάνει) να καθρεφτίζεσαι.
2.     Αν φας τις τσέπις (: τα τσόφλια) αβγού δεν θα κάμεις παιδιά.
3.     Όταν μαζώνεις φρούτα απ’ το δέντρο, ν’ αφήνεις ένα για να χαίρεται η μάνα τ’.
4.     Τρίτωσε το κακό, μη φοβάσαι τώρα.
5.     Δεν κάνει να φιλάς το παιδί στα μάγουλα γιατί τα μαραγκιάζεις.
6.     Δεν κάνει να φιλάς το παιδί στον σβέρκο γιατί θα το κάμεις κακιώσαβο (= να κακιώνει).
7.     Δεν κάμ’ (= δεν κάνει) ν’ απολουϊέσι (= να αποκρίνεσαι) στον ύπνο σου, όταν βλέπεις όνειρο.
8.     Δεν κάμ’ (= δεν είναι σωστό) να μαζώνεις σαλιάρια που τα τσάκισε ο κούκος. (: δεν επιτρέπεται να μαζεύεις σαλιγκάρια μετά την εποχή που ήρθε και λάλησε ο κούκος).
9.     Μη “ρίχνεστε” πάνω από φωτιά και μη ουρείτε στη ζιάρ(η) και στη στάχτη, γιατί θ’ αρρωστήσετε.
10. Λάλτσιν (= λάλησε) η καρακάξα όξω απ’ το σπίτι μας, γράμμα απ’ την ξενιτιά θα πάρουμε.
11. Άμα φας μια χούφτα άλας και περάσεις κάτω απ’ το δοξάρ’ (=ουράνιο τόξο) θα γίνεις κορίτσ’.
12. Δάγκωσα τη γλώσσα μ’, κάποιος θα με κακολαλάει (= θα με κατηγορεί).


(Καταγραφή Γ.Τ.Α.)



Τρίτη, 16 Αυγούστου 2016

Παροιμίες απ’ τον Γέρμα Καστοριάς.

1.          
Ο Γέρμας  Καστοριάς.
  
Όποιος δεν έχει παιδιά έχει ένα βάσανο, όποιος έχει παιδιά έχει πολλά βάσανα.
2.             Στο νεκρό θα γελάσουν και στ’ χαρά (= γάμο) θα κλάψουν.
3.             Όλον τον κόσμο γύρισα, σαν το μπόι μου βρήκα, σαν την καρδιά μ’ δεν βρήκα.
4.             Φτύνω σιαπάν’ φτύνω τα μούτρα μ’, φτύνω σιακάτ’ φτω (=φτύνω) τα ποδάρια μ’. (: βρίσκομαι σε μεγάλο δίλημμα).
5.             Πριν ανέβεις στο γομάρ’ (= γαϊδούρι) βαραίνεις τα ποδάρια σ’. (: λέγεται για ανυπόμονο άνθρωπο).
6.             Με το νου σου Πασχαλιά φτιάνεις.
7.             Με τ’ αρνιά κουρεύεται (= κάνει παρέα με μικρότερούς του ηλικιακά).
8.             Με το κριθάρι της χαράς (= γάμου) το άλογο δεν τον βγάζει το χειμώνα.
9.             Μόνο ένα μπάλιο βόιδι έχει το χωριό;
10.          Ποιος έχασε την αντροπή (= ντροπή) για να τη βρει αυτός;
11.          Το ποτάμι που βάζ’ (=βουίζει) μη το φοβάσαι.
12.          Σκυλί από κοπάδ’ και γυναίκα από σπίτ’ (να πάρεις).
13.          Ο παλιός ο γάτος θέλει τρυφερά ποντίκια (λέγεται για έκφυλο γέροντα).
14.          Βρέχει λάδι και χιονίζει κάστανα και καθόλου δεν τον μέλλει (: λέγεται για νωθρό και αδιάφορο άνθρωπο).
1
Φοιτητές στην πλατεία του Γέρμα. Πάσχα 1967.
5.         
Δεμένο σκυλί κοπάδι δεν φυλάγει (: εργασία που γίνεται με καταναγκασμό δεν είναι επιτυχής).
16.          Τα σκυλιά που έχουν κακόν νοικοκύρη (= αφεντικό) δαγκώνουν.
17.          Ο δρόμος της γυναίκας είναι κοντός. (: η γυναίκα δεν μπορεί να πάει εκεί που πηγαίνει ο άντρας και να κάνει ό,τι κάνει αυτός).
18.          Ο ύπνος βάνει γόνατα (: χοντρούς μηρούς) και ξεγυμνώνει τον ντιάντιο (= πισινό). (:Λεγόταν για υπναρού και τεμπέλα γυναίκα που δεν ύφαινε τα φορέματά της).
19.          Όταν πεθάνει ο άντρας «πεθαίνει» και η γυναίκα τ’. Ο άντρας στο χώμα και η γυναίκα στον κόσμο.
20.          Ρώτησαν τον Θεό τι δουλειά κάνει εκεί ψηλά που βρίσκεται και είπε, σκάλες ανεβάζω και σκάλες κατεβάζω. (: ανεβοκατεβάζω σε αξιώματα, πλούτη και δύναμη, ανθρώπους, έθνη, λαούς).
21.          Σκουμπώσ’ για να γίνει η δουλειά σ’ (= σφίξε το ζωνάρι σου και κάνε εσύ ο ίδιος τη δουλειά σου για να τελειώσει έγκαιρα και να είναι σωστή).
22.          Όταν ο άνθρωπος κάνει σχέδια (για το μέλλον), ο Θεός γελάει.
23.          ‘Έπεσαν τα βουνά και σηκώθηκαν οι κοπριές (Λέγεται, όταν στην κοινωνία “οι πρώτοι γίνονται έσχατοι, και οι έσχατοι πρώτοι”)
24.          Τι θα με κάνει; Θα με ξεγανώσει τη γάστρα; (οι γάστρες δεν γανώνονται).


(Καταγραφή Γ.Τ.Α.)

Ο εκκλησιαστικός επίτροπος
Λάζαρος Πρώιος
.

Ο Σιδέρης Πρώιος απαγγέλλει ποίημα,
περί το έτος 1960.

Τρίτη, 5 Ιουλίου 2016

Ειδικές Ονομασίες Προβάτων στον Γέρμα Καστοριάς

 Καταγραφή Χρίστου Γεωργίου (+1972)

Πρόβατα στον Γέρμα
1)             Κάλισσιος, -λέσσιω, -σσιο = άσπρο πρόβατο με μαύρες μικρές λωρίδες στο πρόσωπο και στα πόδια.
2)             Βαρβάτο = πρόβατο όχι ευνουχισμένο.
3)             Μουνούχι = πρόβατο ευνουχισμένο.
4)             Ζυγούρι = πρόβατο ενός έτους.
5)             Πρωτάρα = προβατίνα που γέννησε πρώτη φορά.
6)             Στρίφα = προβατίνα που γέννησε δεύτερη φορά.
7)             Λάϊο, - λάϊα = μαύρο πρόβατο.
8)             Μπιλλίτσιο = άσπρο πρόβατο.
9)             Ρούντο = πρόβατο που έχει κοντό και σγουρό μαλλί.
10)          Τσαγγάδα = προβατίνα που γέννησε νεκρό αρνί.
11)          Τσαγγάδι = πρόβατο που δεν έχει γάλα και δεν αρμέγεται.
12)          Μανάρι = αρνί που ακολουθεί παντού τον τσομπάνο.
13)          Βιτούλι = κατσίκι ενός χρόνου.
14)          Βυζαχτάρι = αρνί που βυζαίνει.
15)          Γκισέμ = ο δυνατός τράγος που οδηγάει το κοπάδι.
16)           Κορνούτο = πρόβατο με κέρατα.
17)           Σιούτο = πρόβατο χωρίς κέρατα.
18)     Τσιούλο = το πρόβατο που έχει μικρά ή κομμένα αυτιά.
19)     Λιάρο = το ζώο που τα μάτια του δεν έχουν το ίδιο χρώμα.
Ο άγιος Μόδεστος, προστάτης των κτηνοτρόφων.
Εικόνα στον Γέρμα, έτ. 1775.
Ευχή αγίου Μοδέστου (4ος αι.) για τα ζώα.
Tου Kυρίου δεηθώμεν.
Ο του φωτός δημιουργός, Κύριε ο Θεός ημών
καταξίωσον με της βασιλείας Σου, επιτυχείν ότι Σε Δέσποτα και μόνο επεπόθησεν
η ψυχή μου και δια το όνομα Σου, θανάτου και βασάνων ηλόγησα μη ούν ανάξιον
κρίνης με φιλάνθρωπε των Σων αγαθών αλλά επάκουσον μου τον δούλο Σου, και
προσδεξαι μου ταύτην την προσευχήν και όστις το εμόν επικαλέσηται όνομα και την
μνήμην εμού του ταπεινού εκτελέση βοηθός αυτών γενού Κύριε, και μη
εγκαταλείπεις αυτόν αλλά έμπλησον αυτόν παντός αγαθού και δώρησαι αυτώ πλούσια
τα ελέη Σου και όστις αναγνώση το της αθλήσεως μου μαρτύριον, ευλόγησον αυτόν
Κύριε και πάσαν την περιουσία αυτού. Απέλασον δε και αποδίωξον δια του ονόματος
του δούλου Σου Μοδέστου από πάντων αυτού των κτηνών παντοίαν βλάβην και νόσον.
Ναι Δέσποτα έπιδε εξ αγίου κατοικητηρίου Σου επι την εμήν προσευχήν και
ευλόγησον και πλήθυνον τα κτήνη αυτού ως ευλόγησας και επλήθυνας τα ποίμνια
Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ και πάντων Σου των θεραπόντων ότι ευλόγητός εί εις του
αιώνας των αιώνων.
Αμήν.
Κοπάδι προβάτων στην τοποθεσία Ράχη Κορησού.
Ο αείμνηστος Γυμνασιάρχης Χρίστος Γεωργίου.

Ο Γέρμας, το κτηνοτροφικό χωριό της Καστοριάς.



Ο κτηνοτρόφος Γιώργος Χρ. Δόβας στη Γιάζια
με τον φίλο του Τριαντάφυλλο Αλεξίου (έτ. 2004).


Η παλαιά ποτίστρα Αλωνέτος στον Γέρμα.


Τα γίδια του Γερμανιώτη κ. Μάρκου Κ. Σκρέκα.


Τοιχογραφία του αγίου Μοδέστου
σε ναό του Γέρμα (17ος αιών;)

Κυριακή, 26 Ιουνίου 2016

Γερμανιώτικα: Εκφράσεις, ταχτάρισμα, αίνιγμα παλαιών Γερμανιωτών.

Α) Γερμανιώτικες εκφράσεις
1.         Ντιπ καλά = πάρα πολύ καλά.
2.         Ένα κι ένας = γρήγορα.
3.         Καν-κα πόταβος = πολύ άσχημος.
4.         Κατράν κι μπουϊά = μη χειρότερα.
5.         Κατράναβος = δυστυχής, ταλαίπωρος.
6. Κατραντζσμένος= ταλαίπωρος, δυστυχισμένος, φουκαράς.
7.         Μαυρηκούνας (:μαύρη η κούνια σου) = δυστυχισμένε.
8.         Μπούρας = ο λεβέντης.
9.         Μπούρσα = η λεβεντογυναίκα.
10.         Η μούρσια = η πληγή, και το αιδοίο (!).
11.      Μουρσίζομαι = πληγώνομαι σωματικά, αλλά και ψυχικά (!), καταλύω τη νηστεία.
12.      Που που ους που; = Από που έως που;

Β) Ταχτάρισμα γυναικών του Γέρμα
("Ταχταρίζω: κουνώ πάνω – κάτω βρέφος που κρατώ στα χέρια μου για να το καθησυχάσω ή να το διασκεδάσω").
Στον Γέρμα Καστοριάς, οι γυναίκες που έχουν βρέφος και θέλουν να επισκεφθούν μαζί μ’ αυτό κάποιο συγγενικό ή φιλικό τους σπίτι, το παίρνουν απ’ τη σαρμάντσα του (: λίκνο), το κρατούν στην αγκαλιά και το “χορεύουν” λέγοντας τραγουδιστά το εξής ταχτάρισμα:
Θα πάμε, θα πάμε,
σάματ’ (= μάλλον) δεν θα πάμε (δις),
σαν καλά είμαστε κι εδώ
να περνούμε τον καιρό (δις).

Γ) Αίνιγμα παλαιών Γερμανιωτών
Ένας ζιούπος (= πολύ κοντός) ψήνει την κοιλιά του και ξεκαρδίζεται στα γέλια.
          Τι είναι;
Απάντηση: Τσουκάλι γεμάτο με φασόλια που βράζουν στο τζάκι και κοχλάζουν.

{Καταγραφή Γ.Τ.Α.}











Κυριακή, 5 Ιουνίου 2016

Συγκομιδή βουνίσιου τσαγιού στον Γέρμα Καστοριάς. 30 Μαΐου 2016.

Τσάι του βουνού περιοχής Γέρμα.
Στον Γέρμα Καστοριάς την παλαιά εποχή, κατά τους μήνες Μάιο και Ιούνιο, πολλοί κάτοικοί του έβγαιναν στις εξοχές του χωριού και μάζευαν με τη σειρά τα εξής βότανα: α) μυτηρίνα (= είδος μυρωδάτης ρίγανης), β) βουζλιάνθ’ (= άνθος βουζουλιάς, κουφοξυλιάς), γ) άρμενον (=χαμομήλι), δ) τσ(ι)άι του βουνού και δ) φλαμούρ’ (= άνθος φλαμουριάς). Τη μυτηρίνα την έριχναν στα φαγητά τους για άρτυμα, ενώ τα υπόλοιπα βότανα τα χρησιμοποιούσαν για την παρασκευή αντίστοιχων αφεψημάτων.
Στη σημερινή εποχή λίγοι Γερμανιώτες βοτανίζουν, συνήθως οι άνω των 60 ετών που έχουν ανάλογα παιδικά βιώματα. Οι υπόλοιποι τ’ αγοράζουν από τη λαϊκή αγορά της Καστοριάς και απ’ τα παντοπωλεία. Δύο απ’ αυτούς που συγκόμισαν εφέτος βότανα (30 Μαΐου 2016), ανέβηκαν στο ασβεστολιθικό βουνό Πάσχος, και συγκεκριμένα στην περιοχή του εξοχικού ναού “Αναστάσεως του Κυρίου”, μάζεψαν το απαραίτητο τσάι, άκουσαν το μαγευτικό κελάηδημα, των πουλιών, θαύμασαν το επιτόπιο δάσος και είδαν και φωτογράφισαν τα πανέμορφα αγριολούλουδα της βουνοπλαγιάς. Μερικές απ’ τις φωτογραφίες που τράβηξαν συνοδεύουν το παρόν κείμενο.

Διάλογος δύο γυναικών του Γέρμα των παλαιών χρόνων.
-            Αμόρ’ Γιαννουβιά (= γυναίκα του Γιάννη), έμασις ιφέτους τσιάι;
-            Όχ(ι), μωρ΄ κυράκου (= σεβαστή κυρία), μέχρι τώρα δεν άδειασα. Ταχιά του προυί θα πάου να μάσου μι τ’ Χρήστινα (= γυναίκα του Χρήστου). Θα μάσουμι κι άρμινουν.
-            Ταχιά θα πάου κι ιγώ να μάσου βουζλιάνθ’ κι μυτηρίνα μι ’ν Κούσιου (= Γλυκερία). Ου θκός μ’ (= ο σύζυγός μου) θ’ ανιβεί μιθαύριου στου λάκκου τ’ς Καλόγριας να μασ’ φλαμούρ’…

Ο ναός της Αναστάσεως στον βιότοπο του τσαγιού
(σύνθεση Γ.Τ.Α.).

Άποψη του Γέρμα απ' την περιοχή του τσαγιού
(φωτό με κόντρα τον ήλιο).




Ο Γέρμας με τον ήλιο "καρσί".




Βουνοπλαγιά όπου φύεται το τσάι.

Ανθισμένη λαβδανιά.



Βιότοπος του τσαγιού.

Το δάσος τσέρων της περιοχής.

Αμάραντος "χαμερπής".


Εξωτικός γαλάζιος κρίνος.

Ντελικάτος λευκός κρίνος.

Εκπληκτικό άνθος λαβδανιάς.


Πανοραμική άποψη περιοχής του Γέρμα.